Liturgie en eredienst

Deze Baäl antwoordt wél – 4

D.J. Bolt

04-04-26

We startten deze serie artikelen met deze vragen:

Preken op basis van door een chatbot gegenereerde tekst? Kan dat, mag dat? Kan het gebruik ervan gekwalificeerd worden als 'bediening van het Woord' in de eredienst? Wil en kan ik zo naar Gods Woord – dat is preken toch – luisteren? Dat zijn vragen die we onvermijdelijk zullen moeten beantwoorden.

In deze editie willen nog eerst een indicatie van de power en invloed van het tool geven. En verder een korte analyse van de geest van de tijd bieden waarin AI een steeds prominentere rol krijgt.

Ervaring

Hebben inmiddels enige ervaring opgedaan met ChatGPT. We staan verbaasd wat je er mee kunt doen. Een voorbeeld.

Voor het artikel Krant aan kop wilden we plaatjes maken die zinnebeeldig zouden aangeven welke belangrijke factoren/invloeden er verantwoordelijk voor moeten worden gehouden dat de vroegere Gereformeerde Kerken vrijgemaakt in veel opzichten zo zijn afgevallen van het gereformeerde geloof. We vroegen ChatGPT daarom plaatjes te tekenen met een kar die achtereenvolgens door één tot vier paarden werd getrokken, als symboliek van de verschillende invloeden op de koers van de kerken.

't Ging van een leien dakje!

Vervolgens vroegen we de robot om naast de brede weg met kar ook een smalle weg met elke personen te tekenen.

Zo voor elkaar!

Maar we vonden dat de personen op die smalle weg tegengesteld aan richting van de kar moesten lopen. Geen probleem!

Hier is het, even samengevoegde, resultaat, als een (beperkte) moderne variant van de alom bekende brede en smalle weg van de Duitse diacones Charlotte Reihlen.[1]

Verbazingwekkend!

Verder hebben we ook gevraagd juridische teksten in begrijpelijk Nederlands te vertalen. ChatGPT doet het! Maar wel met de disclaimer: 'ChatGPT kan fouten maken. Controleer belangrijke informatie.' We hoorden dat juristen dan ook hun eigen ChatGPT hebben gemaakt, wellicht op hun terrein vergelijkbaar met wat ds. Otte deed met zijn 'RefoRob' deed voor het maken van preken[2].

Dat brengt ons op de vraag: hoe betrouwbaar is het tool eigenlijk?

Betrouwbaarheid

Er leeft veel onzekerheid of je de antwoorden van de robot wel (altijd) kunt vertrouwen. Deze geeft immers ook zelf al aan dat hij wel eens een fout kan maken! En daar zijn ook voorbeelden van.

Ter illustratie, we lazen een redactioneel commentaar in de Leeuwarden Courant (30-03-26) met als kop 'Keerpunt in AI?'

'Oud-NRC-hoofdredacteur glijdt uit over AI! Het moet een bittere pil zijn geweest voor P [we laten zijn verdere naam weg, djb], dat uitgerekend de krant die hij bijna tien jaar leidde zo uitgebreid naar buiten kwam met dit nieuws. In de beide weblogs die hij bijhoudt als fellow journalism & society (onder de vlag van uitgever Mediahuis) heeft hij citaten gebruikt die AI hem leverde. Valse citaten soms, bleek bij nader onderzoek, uitspraken die niet zijn gedaan door degenen die AI-bot in kwestie hun in de mond legde.'
  

Hoe kan dit?

'Kunstmatige intelligentie die aan het hallucineren is geslagen: het probleem is bekend.(…) De mogelijkheden van AI zijn bijna eindeloos, en daarmee ook de kans op feitelijke onjuistheden. Een eenmaal gemaakte fout wordt gemakkelijk rondgepompt in de stroomversnelling van de algoritmes.

Minstens zo ernstig: dat geldt ook voor minder feitelijke zaken als vooroordelen, frames, ideologieën, visies die machthebbers (in regeringsgebouwen, of in de hoofdkantoren van techbedrijven) ons door de strot willen duwen.'

Naar het oordeel van de schrijver:

'De mens hoort aan de knoppen. De journalist van vlees en bloed. De beroepsbeoefenaar met een zeker temperament en een moreel besef dat zijn opvattingen aanstuurt. Die knoppen horen niet de mens te besturen.'

Tot zover het commentaar van Jacob Haagsma in de Leeuwarder Courant.

Zijn kritische benadering is met vele aan te vullen. Bijvoorbeeld, de AI-kieswijzers die in Amsterdam met foute informatie en niet-bestaande partijen verwarring zaaiden (ND 23-02-26). Pubers die dieetadviezen volgen van populaire AI-modellen en daardoor veel te weinig eten binnen krijgen (ND 13-03-26).

Ook is het gebruik van chatbots een groot probleem in het hogere beroepsonderwijs. Hoe kan worden gezien of studenten eigen werk of robot-gegeneerde werkstukken inleveren?

Deze voorbeelden zijn genoeg om op onze hoede te zijn als het gaat om informatieleverantie door chatbots. Wij kunnen niet precies nagaan wat de overwegingen en beslissingen zijn in het complexe computerprogramma dat ons de info levert. Dat betekent dat we zeer behoedzaam zullen moeten zijn in het gebruik van deze technologie. Zeker in deze tijd 'vol leugengeesten'.

Onze tijd

Ja, want 'onze tijd is vol leugengeesten', zo schreef prof. dr. A.L.Th. de Bruijne[3] in zijn ND-column (10-03-26). Onder de titel Antichristelijke macht laat leugen regeren' geeft hij een schetst, we geven er iets uit weer.

Prof. De Bruijne is 'verbijsterd' hoeveel mensen leugens geloven. Hij noemt onder meer als voorbeelden

'… de miljoenen Amerikanen die nog steeds menen dat Trump in 2020 de verkiezingen won. Nog meer Russen geloven heilig dat Poetin hen beschermt tegen het Westen en tegen Oekraïens fascisme.() Sociale media baren bizarre complotdenkers. Meisjes gaan kapot aan de schone schijn van influencers. Jongens laten zich manipuleren tot ‘echte mannen’. AI herschept presentatrices tot pornoactrices. Bedrijven met ethische grenzen worden presidentieel gecanceld. Onderzoeksjournalisten bekopen waarheidsvinding met bedreiging en dood.'

'Waar blijft de waarheid?', vraagt de hoogleraar zich haast vertwijfeld af. Waardoor komt het dat mensen zoveel leugens geloven? Zijn 'diepste verklaring':

'De invloed van leugengeesten. Speciale demonen die mensen blind maken voor de waarheid. Het bijbelboek Koningen onthult hun bestaan. Leugengeesten dienen Satan. Jezus noemt hem ‘de vader van de leugen’. Satans oerleugen tegen Eva asfalteerde de invoegstrook voor het kwaad. Sinds de verlichting banden we demonen uit ons wereldbeeld.'

Maar ondanks dat we de demonen niet zien zijn ze er wel.

'Hun verdwijntruc in de moderne wereld vergrootte alleen maar hun speelruimte. Koersen we af op een democratisch paradijs of naderen we een autocratische hel?'. AI is daarin de beslissende factor. Met de onbeheersbare hoeveelheid informatie en zijn de wereldwijde invloed kunnen 'kwaadwillende machten aansturen op wereldbeheersing'.

We zouden hieraan kunnen toevoegen de bijna onbegrensde en ook niet te beheersen militaire machten door AI aangestuurd. Zij ondersteunen de geestelijke leugengeesten fysiek en doet hun invloed en kracht onstuitbaar toenemen.

Waar gaat het naar toe, 'een democratisch paradijs of naderen we een autocratische hel'? De Bruijne ontleent zijn antwoord aan o.a. Paulus' tweede brief aan de Thessalonicenzen.

'Eens komt een antichristelijke wereldmacht op. Paulus noemt die ‘de normloze mens’. Een centraal kenmerk van die macht is dat de leugen regeert. Die antichristelijke macht is bovendien deels product van de ontspoorde christenheid. Zien we dat misschien vandaag? () Dat paradijs komt, maar eerst die autocratische hel. Vervolgens moet Jezus’ oordeelswoord de normloze mens en de leugengeesten opzij blazen. Soms schemert al iets van die toekomst door. In woorden van journalisten en anderen die zich verzetten. Als het moet, tot elke prijs. Sta dus pal voor de waarheid.'

De hoogleraar zal begrijpen welke vragen zich opdringen t.a.v. zijn positie in de NGK en de TUU. Maar daar gaat het ons nu niet om. We delen zijn schets van de 'wereldsituatie' waarin leugengeesten steeds meer en meer regeren en invloed uitoefenen en daarvoor het machtige AI-middel gebruiken. 
 

Deze analyse is niet nieuw. Onze voorgangers in de GKv leerden ons in het midden van de vorige eeuw al waar het ten diepste omgaat: de strijd tussen Christus met Zijn kerk en de Satan met zijn dwaalgeestenkapel. Ook daar willen iets van laten horen, uit 'De schat van Christus' Bruid'[4].

'De geschiedenis van Christus' kerk op aarde vanaf het Paradijs, zowel die van de Oude als van de Nieuwe Bedeling, wordt in haar aard en ontwikkeling bepaald door de strijd en de aanslagen van de Satan tegen het kerkvergaderende en kerkbewarende werk van Jezus Christus in deze wereld. Waar Christus Zijn kerk vergadert door de kracht van Zijn Woord Geest, daar is ook het geweld en de list van de hel om dat werk tegen te staan en te verderven. Als hen geweld en list bestrijden … (Ps. 72.) Geweld, door aanblazen van de haat en het organiseren van de vervolging van de kerk van buiten af door de wereld en de valse kerk. Daarin grijpen het „Beest" en de „Hoer" naar der heiligen. (Openb. 17 : 6, 18 : 24).

Maar vele malen gevaarlijker en dreigender voor het eigenlijke leven van de kerk is de list van de duivel, die de kerk, door deformatie van binnen uit, van haar fundament der zuivere belijdenis en van de gehoorzaamheid aan het Woord zoekt af te trekken. ()

Als de aanslag op het werk Gods door geweld mislukt dan grijpt Christus' grote tegenstander naar andere strijdmiddelen: geleidelijke en voorzichtige penetratie van de geest van de wereld en van de valse profetie in de boezem van de kerk.

Behalve in een toenemende verwereldlijking van het leven van de gemeente, manifesteert het resultaat van deze listen van verleiding zich dan gewoonlijk in tweeërlei: in een vervalsing van de kerkleer door beïnvloeding van, of vermenging met de „valselijk genaamde wetenschap" van het verduisterd verstand, èn in een ontaarding van de schriftuurlijke kerkregering, waardoor de dienst van het ambt wordt omgezet in het heersen van de meerdere over de mindere (Luc. 22 : 25, 26.)'

Het zou het voor onze tijd geschreven kunnen zijn, we zien het voor ogen in o.a. NGK en CGK! De auteurs van bovenstaande tekst wisten nog niets van AI. Maar ze kenden het Woord dat waarheid is hoe de omstandigheden ook wisselen!

In de volgende editie hopen de antwoorden te geven op de vragen waar we mee begonnen.

Wordt vervolgd