Liturgie en eredienst

Deze Baäl antwoordt wél – 5

D.J. Bolt

18-04-26

Nog één keer stellen we onze vragen:

Preken op basis van door een chatbot gegenereerde tekst? Kan dat, mag dat? Kan het gebruik ervan gekwalificeerd worden als 'bediening van het Woord' in de eredienst? Wil en kan ik zo naar Gods Woord – dat is preken toch – luisteren? Dat zijn vragen die we onvermijdelijk zullen moeten beantwoorden.

We gaan proberen conclusies te trekken en tot een eindantwoord te komen.

Preek en predikant

Van doorslaggevende betekenis is te beseffen wat een preek is![1] In de preek wordt gesproken tot de luisterende gemeente. 'Spreken en luisteren', dat is ook helemaal in lijn met waar de Schrift een zwaar accent op legt. Dat horen we al vroeg in het Oude Testament:

'Hoor Israël, de Heere uw God spreekt', Deut.6:4,12

En dat terwijl in de cultuur van omringende volken zien het punt was. Zij gebruikten afgodsbeelden in alle soorten en maten om hun godendienst zichtbaar te maken.
Al in het tweede gebod geeft God een nadrukkelijk gebod geen enkele afbeelding te maken van wat er ook maar valt af te beelden om dat te aanbidden. Hoe heeft Israël daarmee geworsteld. Het had het gebod nog niet ontvangen of het danste al een om gouden kalf! En zo ging het eeuwen lang!

Heel de Schrift door is er de strijd tegen afgoden, tegen zichtbare tastbare producten van menselijk denken en vernuft om die te vereren, te vertrouwen, te dienen. Maar liefst ongeveer 200 keer wordt in de Bijbel gerefereerd aan 'afgod', 'afgodsbeelden' en 'afgoderij' in het Oude én Nieuwe Testament!

Het is ook zo veelzeggend dat wij geen enkele afbeelding van Jezus hebben. We moeten ook geen beelden of voorstellingen maken die God of Jezus zouden voorstellen. Daarom is het ook zo verwerpelijk het Evangelie te willen verbeelden in de 'Passion', 'christelijk' films of theaterstukken[2]. Nog afgezien daarvan of het de makers gaat om het ware Evangelie.

God wil tot ons spreken in het verbond dat we met Hem hebben. We zijn kinderen van onze hemelse Vader. Hij wil ons Zijn gaven van genade en verzoening door Zijn Zoon schenken. 
Hoe?

Door de levende verkondiging van het Woord zoals die in de erediensten plaatsvinden. We noemen die verkondiging veelal kortheidshalve 'preek'. Levend, d.w.z. niet maar citaten of herhalingen van het verleden maar het Woord in zijn actuele betekenis voor ons leven voor God en elkaar nú. We horen Gods spreken nú. Het gepredikte Woord wordt ons bediend, het voedt onze zielen. Het raakt onze zielen want het gaat om zaken van eeuwig gewicht, de lof aan God en de zaligheid van onze zielen. De sleutels van het hemelrijk worden gehanteerd, d.w.z. de poorten van het Godsrijk gaan open of dicht voor de hoorders al naar gelang zij het Woord gelovig aannemen of in ongeloof verwerpen (HC zondag 31).
 

Het spreken van God in de prediking beantwoorden we met gebed en lofzang. Wat is het prachtig als je in het zingen van de gemeente mag merken – ervaren als organist – hoe de prediking de broeders en zusters geraakt heeft. 

De levende verkondiging en bediening van het Woord is toevertrouwd aan dienaren van God. God spreekt de gemeente via Zijn dienaar van het Woord. Hij mag namens zijn Zender het Woord bedienen, toedienen. Met zijn diepgaande kennis van het Woord en wetend wat er in de gemeente leeft met haar blijdschap en verdriet. In gebed tot de Heilige Geest en onder Diens leiding maakt hij de preek. De preek is zó het Woord van Vader en Zoon dat door de Heilige Geest via de Gods dienaar tot de gemeente wordt gesproken.

Het maken van een preek houdt heel veel in. We noemen: bepaling van de (kern)boodschap in relatie tot tekst en Schriftgedeelten, structurering, refereren aan actualiteit, maken van een puntenverdeling en toepassing …

Een zeer verantwoordelijk werk want het gaat om het heilig Woord van God in zijn betekenis voor de zielen van mensen. Om hun eeuwig wel en wee!

Preek en AI

Wat betekent het nu als AI, bijvoorbeeld ChatGPT wordt ingeschakeld? Deze techniek die steeds verfijnder en krachtiger wordt kan op basis van instructies (prompts) ook een 'mooie preek' genereren. Is er een principieel verschil met het klassieke preekwerk van de predikant? Wij zien de volgende basale tekortkomingen. Daarbij gaan we om de argumenten zo helder mogelijk te maken hiervoor vanuit dat de preek zo ongeveer geheel in interactie met een AI-robot tot stand komt.

1 - Betrokkenheid van de Heilige Geest mist

Naar onze mening mist in het AI preekgeneratieproces de (intensieve) betrokkenheid van de Heilige Geest die juist zo belangrijkheid is bij het tot stand komen van de preek.

2 - Verantwoording ontbreekt

In het 'creatieve' generatieproces door de AI computersoftware worden talloze 'beslissingen' genomen zonder expliciete verantwoording. Hoe kan er dan verantwoording voor het preekproduct worden genomen? Wat moet de prediker antwoorden op de vraag van de hoorder: 'U zei in uw preek dit en dat maar hoe komt u daarbij?' Zoiets van, 'Ja, dat vertelde ChatGPT'?

3 – Onzichtbare beïnvloeding

In nauw verband met de vorige punten, biedt AI-manier van preekgeneratie een uitgelezen kans aan duistere 'geestelijke machten in de lucht' om stiekem af te voeren van de leer van de Schrift?

4 - Menselijke relatie mist

Een predikant kan worden gekwalificeerd als een 'onderherder' van de grote herder Jezus Christus die de gemeenteleden als zijn schapen weidt en verzorgt. In het prachtige hoofdstuk 10 van het Evangelie als beschreven door Johannes wordt zó benadrukt dat de goede Herder, Christus, zijn schapen kent én dat de schapen deze Herder kennen. Dat geldt ook voor de onderherder die zelf deze Herder volgt en Zijn stem kent en die laat klinken op de kansel!

Hoe kan toch deze warme liefdesband doorklinken in het preekproduct van AI-robot? Dat kan toch niet? Net als een jongen of meisje, man of vrouw niet blij en 'warm' zou worden van een 'liefdesbrief' gegeneerd door ChatGPT, hoe schitterend deze de liefde ook in perfect taalgebruik zou verwoorden. 

Waarschuwing uit de wereld

Het klinkt allemaal nogal argwanend en afwijzend. Maar naast onze eerdere weergave van verschillende voorbeelden van derden die bezwaren hadden, willen we tot slot nog iets laten zien waaruit mag blijken dat ook in kringen van experts op AI-gebied er beduchtheid is voor gebruik van AI op het terrein van geest en ethiek.
 

Kort geleden kregen we een interessant tijdschrift met de ronkende titel Embrace your Hobbies with ChatGPT, Explore, learn and grow with the help of AI. Vertaald: 'Omarm je hobbies met ChatGPT, onderzoek, leer en groei met hulp van AI'. Maar liefst 130 pagina's waarin op allerlei gebieden de mogelijkheden van de robot worden aangewezen ën aangeprezen.
Waar het ons nu om gaat is wat opgemerkt wordt onder de paragraaf Mindful and ethical use of AI. ('Bewust en ethisch gebruik van AI'). Daarin staat o.m. (vertaald uit het Engels):

'… ChatGPT is een geweldige creatieve partner. Het genereert eindeloze scenario’s, thema’s en plotwendingen waarop je kunt voortbouwen. Maar hierdoor loop je gemakkelijk het risico dat je werk uiteindelijk volledig uit ideeën van de AI bestaat. Je bent dan niet langer een maker; je bent meer een selecteur, die door de opties bladert en degene uitkiest die je het leukst vindt. Dat is niet altijd een slechte zaak, maar als je oorspronkelijke doel was om je eigen artistieke output te ontwikkelen? Dan zul je het waarschijnlijk niet erg bevredigend vinden.

Bovendien brengt het genereren van ideeën met behulp van AI niet alleen het risico met zich mee dat er steriele werken ontstaan – als je het brainstormen volledig uitbesteedt en stopt met het zelf samenvoegen van ideeën en thema's, mis je de kans om verbanden te ontdekken die kunnen uitgroeien tot toekomstige inspiratie. We zeggen niet dat je ChatGPT niet moet gebruiken om grondstof voor je creaties te genereren; onthoud alleen wie van jullie de kunstenaar hoort te zijn.'

Wij vergelijken natuurlijk niet de predikant met een artiest hoewel ook preken prachtig kunnen zijn verwoord en vormgegeven. Maar de waarschuwingen van dit blad raken wel de essentiële elementen die ook wij hebben proberen te duiden. Samengevat, iets typisch menselijks wordt vervangen door een machine, een stuk software. Zo gaat 'inspiratie' ontbreken. En, wat meer is, ontbreekt kortgezegd de 'inspiratie' van de Heilige Geest.   

Baäl

In de titel van deze artikelenserie refereren we aan de bekende confrontatie van de profeet Elia en met de afgod Baäl (1Kon.18). Het volk Israël, inmiddels verslingerd aan deze afgod, werd op de berg Karmel voor de vraag gesteld: 'Wie willen jullie volgen, God of Baäl?'

Het volk zweeg!

Daarop realiseerde Elia een testcase, bouwde twee altaren, één voor de Heere en één voor Baäl. Maar vervolgens moest voor het brandoffer nog wel een vuur ontstoken worden. Dát werd de proef op de som.
De Baäl-priesters baden om hemels vuur tot ze er badend in bloed bij neervielen: 'Baäl antwoordt ons!'. Hij antwoordde niet.

Maar het enkele gebed van Elia tot de ware God van hemel en aarde zette zijn kleddernatte altaar in vuur en vlam.

Nu wist het volk het wel: De Heere is God! Dat stomme Baäl beeld gaf immers op geen enkele wijze soelaas?

In zeker opzicht kunnen wij onze 'superintelligente' chatrobots vergelijken met die stomme Baäl van vroeger. Onze robotbaäl kunnen we alles vragen, onze problemen voorleggen, hulp vragen op tal van terreinen, ook onze geestelijke levensvragen stellen.

In tegenstelling tot die oud-Baäl krijgen wij wél antwoorden. Antwoorden en suggesties die ons verder zouden moeten helpen op onze levensweg. Is er niet de verleiding om te gaan leunen, te vertrouwen op dit machtige stuk techniek? Dat het een afgod wordt? Met als gevolg dat onzichtbare machten ons op deze wijze langzaam maar zeker in hun greep krijgen?

Daarom zijn wat ons betreft de eindelijke antwoorden op de vragen die we stelden: nee.   

Profetisch

We eindigen met een citaat van een van onze voorgangers die we eren, prof. dr. C. Trimp. Hij schreef het prachtige boekje Weerklank waaraan we ook veel hebben gehad voor deze artikelenserie. Merk op dat hij het schreef (1989) toen AI nog ver achter de horizon lag!

Onder de paragraaf 'De levende God kennen wij als persoonlijk God' lezen we o.m. dit. Het verbond met God

'… kent geen ingebouwd mechanisme waarin processen van beïnvloeding voorgeprogrammeerd kunnen worden. Ook dat is te belachelijk om er ook maar één minuut over te denken.

God is de God van het verbond en dat verbond is een levende, persoonlijke relatie, waarin de liefde en de genade van God aan het licht komen. Die liefde en genade zijn geen dingen die los verkrijgbaar zijn. Geen substanties die 'ingegoten' kunnen worden of krachten die via geheime codes of sacramentele formules overdraagbaar zouden zijn. Al dat soort ideeën zijn wel uitgedacht en ook ons hart is stellig vatbaar voor dergelijke bedenksels. Maar God lacht erom en toornt ertegen.

Wij zijn wijs, wanneer wij hetzelfde doen.', p33.